"เวลาเราบอกว่า AI จะทำให้มนุษย์สูญสลาย…
"เวลาเราบอกว่า AI จะทำให้มนุษย์สูญสลาย เราต้องถามว่าแล้วคนไหนกำลังบงการเทคโนโลยีนั้นอยู่"
— ดร.พัทน์ ภัทรนุธาพร (PP) Assistant Professor of Media Arts and Sciences ที่ MIT Media Lab · founding director ของกลุ่มวิจัย Cyborg Psychology และ co-director ของโปรแกรม Advancing Humans with AI
ผมไปฟัง "เมื่อ AI ฉลาดขึ้น มนุษย์อย่างเราจะมีความหมายอะไร" ของรายการ ก็มันคาใจ EP.04 มา คนถามคือพี่เอ๋ นิ้วกลม คุยกันชั่วโมงกว่า
เหมาะมากสำหรับคนที่ใช้ AI ทุกวันจนเริ่มสงสัยว่าตัวเองกำลังกลายเป็นคนแบบไหน เลยอยากมาแชร์ให้ฟังครับ
1. คำถามที่ว่า "ใช้ AI แล้วเราเป็นมนุษย์น้อยลงไหม" คือคำถามที่ผิด
PP challenge พี่เอ๋ตั้งแต่ประโยคแรกเลย เขาบอกว่ามันเหมือนถามว่า "การกินอาหารทำให้เราสุขภาพดีขึ้นหรือแย่ลง" ก็ต้องถามก่อนว่ากินอะไร fast food หรืออาหารตามหลักโภชนาการ
AI ไม่ใช่สิ่งเดียว และ AI ทุกวันนี้ก็ไม่ใช่เวอร์ชันสุดท้าย การมองว่ามีแบบเดียวคือการลดทอนความเป็นไปได้ของอนาคตมนุษย์ทิ้งไปเฉยๆ
2. สมการมี 3 ตัวแปร ไม่ใช่ตัวเดียว
หนึ่ง มนุษย์ใช้ AI แบบไหน สอง AI ถูกออกแบบมาให้กระตุ้นให้มนุษย์กลายเป็นคนแบบไหน สาม สังคมกับ institution สร้างกติกาให้เราอยู่กับ AI แบบไหน
ประเด็นคือคนส่วนใหญ่เถียงกันอยู่แค่ตัวแปรแรก
3. สองพฤติกรรมของ AI ที่งานวิจัยชี้ว่าอันตรายในระยะยาว
อันแรกคือ sycophancy หรือความประจบ AI พูดสิ่งที่เราอยากได้ยิน งานวิจัยโชว์ว่าทำให้คนเสพติด AI มากขึ้นและมีความสัมพันธ์กับมนุษย์ด้วยกันน้อยลง
PP เทียบว่าเพื่อนที่ดีต้อง push back ได้ ไม่ใช่เออออไปหมด ไม่งั้นเราอวยกันหมดก็อันตราย
อันที่สองคือ cognitive offloading คือ AI กระตุ้นให้เราหยุดใช้สมองแล้วให้มันคิดแทน แทนที่จะบอกว่าคุณต้องคิด 2 3 4 สเต็ป มันให้คำตอบสำเร็จรูปไปเลย
4. งานวิจัยของเขาถูกแปลงเป็นนโยบายจริงในแคลิฟอร์เนีย
เขาบอกว่าออกมาปีที่แล้ว เป็นนโยบายปกป้องไม่ให้เด็กถูก AI ชักจูงไปในทางที่ผิด มีการป้องกันเรื่องเด็กฆ่าตัวตาย มีการมอนิเตอร์ว่า AI มีพฤติกรรมล่อลวงทางเพศกับเด็กหรือเปล่า
จุดยืนของเขาคือไม่ได้เชื่อว่าต้องแบน AI ทั้งหมด แต่ต้องเข้าใจว่าพฤติกรรมแบบไหนบวกแบบไหนลบ
5. Vision ต้องมาคู่กับ wisdom
เราชอบพูดกันว่าต้องมีวิสัยทัศน์ แต่ PP บอกว่ามันโยงกับคำว่าปัญญา พอมีปัญญาเราถึงจะเห็นว่าโลกทัศน์เป็นแบบอื่นได้
แล้วเขาก็โชว์เลยว่า AI มองได้กี่แบบ Augmented Intelligence คือปัญญาเสริมไม่ใช่ปัญญาประดิษฐ์ Addictive Intelligence คือระบบที่ฉลาดขึ้นเพื่อให้เราเสพติดหนักขึ้น
6. Ancestral Intelligence อันนี้ผมชอบที่สุด
เขาบอกว่า AI คือการเอาความรู้ทั้งหมดของบรรพบุรุษมนุษยชาติมากองรวมกัน ดังนั้นคำถามที่ควรถามคือ
เราจะไปเป็นบรรพบุรุษแบบไหนให้คนในยุคต่อไป
เขาทำเรื่องนี้กับพี่พิเชษฐ กลั่นชื่น ที่เป็นศิลปิน เอา AI มาเข้าใจวัฒนธรรม South East Asia เพื่อโชว์ว่า AI ไม่จำเป็นต้องเป็นแบบตะวันตกก็ได้
7. AI เดาว่าเราเป็นใคร แล้วเลือกคำตอบให้ตามนั้น
มีงานวิจัยที่ analyze เข้าไปใน neural network แล้วเห็นว่ามันมี neuron ที่ activate เมื่อคนบางประเภทคุยกับมัน มันเดาจากภาษาว่าเราน่าจะอยู่กลุ่มไหน
ตัวอย่างในเปเปอร์คือ ถ้า AI คิดว่าคุณไม่น่าจะซื้อ business class ได้ มันจะบอกว่าตั๋วหมดแล้ว ทั้งที่ตั๋วยังมีอยู่
อีกงานวิจัยหนึ่งทำกับเพื่อนที่ NTU เอาใบสมัครเหมือนกันเป๊ะ เปลี่ยนแค่นามสกุล ปรากฏว่านามสกุลดัง AI ให้ตำแหน่งสูงกว่า
8. เขากำลังจะปล่อยฉลากโภชนาการสำหรับ AI
โปรเจกต์ชื่อ Open Benchmark for Human Impact of AI ทำกับ AI Labs ระดับ frontier กับรัฐบาลหลายประเทศ
เพราะทุกวันนี้เวลาปล่อยโมเดลใหม่ เขาจะ benchmark แต่ว่าฉลาดกว่า เขียนโค้ดดีกว่า เก่งเลขกว่า แต่ไม่เคยมีใคร benchmark ว่ามันทำให้คนเรียนรู้ดีขึ้นไหม ทำให้เด็ก mental health ดีขึ้นหรือเปล่า
ที่เจ๋งคือเขาทำให้คนทั่วไปอ่านได้ด้วย แบบฉลากอาหารเลย ว่า AI ตัวนี้ประจบเราแค่ไหน ให้ความจริงแค่ไหน กระตุ้นให้เราอยากเรียนรู้แค่ไหน บอกว่าจะ launch เดือนหน้า
9. โดเรมอนกับ Terminator คือ AI คนละชุดความคิด
Terminator เป็นวิธีคิดแบบตะวันตก ปมโอดิปุส ลูกต้องฆ่าพ่อ AI มาก็ต้องมาฆ่ามนุษย์
แต่ PP โตมากับโดเรมอน ซึ่งเขาบอกว่ามันเหมือน Black Mirror สำหรับเด็ก เพราะทุกตอนโดเรมอนเอาของวิเศษมาให้ แต่บทเรียนที่โนบิตะได้คือถ้าตัวเองไม่ตั้งใจก็พ่ายแพ้อยู่ดี
โดเรมอนไม่ได้มาทดแทนโนบิตะ แต่ช่วยให้โนบิตะเข้าใจอะไรบางอย่างในชีวิตมากขึ้น เขาบอกว่าอยากรู้ว่า AI ที่ดีเป็นยังไงก็ให้ไปดูโดเรมอน
10. Personalization คือม้าโทรจัน
มันไม่ได้ดีหรือแย่ในตัวมันเอง มันคือพาหนะที่จะส่ง message บางอย่างเข้ามา คำถามคือ message นั้นพาเราไปเรียนรู้โลกกว้าง หรือทำให้เราจมอยู่กับตัวเอง
เขายกตัวอย่างว่าถ้า AI บอกได้ว่าโฮเมอร์จริงๆ มันโยงกับพระอภัยมณีนะ หนังสือยากๆ ก็จะอ่านง่ายขึ้น นั่นคือใช้ความเป็นส่วนตัวพาเราออกไปนอกรั้ว ไม่ใช่ล้อมรั้วให้แน่นขึ้น
11. เราเป็นไซบอร์กกันอยู่แล้ว
PP ทำเรื่อง cyborg psychology เขาบอกว่าความคิดเราไม่ได้อยู่ในสมองชีวภาพอย่างเดียว มันส่งออกไปคิดอยู่ข้างนอกเต็มไปหมด
พี่เอ๋เปรียบด้วยภาษาธรรมะว่าเราส่งจิตออกนอก แล้ว PP ก็รับลูกด้วยคำถามที่ผมว่าคมมาก
จิตที่มันกลับเข้ามาเนี่ย มันบริสุทธิ์ขึ้นไหม มันโดนอะไรเจือปนมาบ้าง
12. เราทำให้หุ่นยนต์เป็นคนมากขึ้น แต่กดคนให้เป็นเครื่องจักร
เอาฮิวแมนนอยด์มาวาดรูป มาเต้น มาทำอะไรต่างๆ แต่อยู่ในสังคมที่กดมนุษย์ด้วยกันให้กลายเป็นเครื่องจักร
ถ้าอยากได้คนก็มีคนอยู่แล้ว ถ้าอยากได้เครื่องจักรก็มีเครื่องจักรอยู่แล้ว ทำไมต้องสลับกัน
13. เขาไม่เห็นด้วยกับ Elon Musk เรื่องมนุษย์จะไม่ต้องทำงาน ด้วยเหตุผล 3 ข้อ
หนึ่ง บริษัท AI ทุกอันที่เราใช้กันอยู่ตอนนี้ยังติดลบ เงินลงทุนที่ใส่เข้าไปยังไม่ได้คืนมา ถ้าคนตกงานหมดแล้วใครจะจ่าย subscription
สอง เขาเคยคำนวณว่าด้วยเงินที่ Musk มี ทำให้เด็กทุกคนหลุดจากความยากจนได้จริง แต่คำถามคือแล้วทำไหมล่ะ เหมือนที่ทุกวันนี้คนตายเพราะขาดอาหาร ทั้งที่โลกมีอาหารเกินพอ ปัญหาไม่ใช่ไม่พอ แต่คือ distribute ไม่เป็นธรรม
สาม คนลืมไปว่างานไม่ได้ให้แค่เงิน แต่ให้ความหมายด้วย
14. อาณานิคมทางความคิด อันตรายกว่าอาณานิคมทางกายภาพ
พี่เอ๋ถามว่าเราถูกล่าอาณานิคมทาง AI แล้วหรือยัง PP บอกว่าการเอา data center มาตั้งในประเทศที่พัฒนาน้อยกว่านั่นแค่เชิงกายภาพ
ที่อันตรายกว่าคือการฝังชุดความคิด ว่าเราต้องใช้ AI แบบนี้ มี TikTok ก็ต้องดู TikTok ความคิดต้องแค่ 5 นาที 10 นาที
เมื่อก่อนเราเรียกว่า attention economy คือแย่งสมาธิ ตอนนี้มันไปไกลกว่านั้นแล้วเป็น intention economy คือแย่งการตัดสินใจของเราเลย
15. bicycle for the mind
เขาหยิบคำของ Steve Jobs มาใช้ ขี่จักรยานแล้วเราไปได้เร็วขึ้น แข็งแรงขึ้น แต่พอลงจากจักรยานเราก็ยังเดินได้
โจทย์คือเทคโนโลยีแบบไหนที่ใส่แล้วคนดีขึ้น แต่พอเอาออกคนไม่ได้แย่ลง เขาบอกตรงๆ ว่ายังไม่มีคำตอบ แต่นี่คือโจทย์ที่แล็บเขาพยายามคิด
16. ถ้ามีลูกหลาน เตรียมเขายังไง คำตอบคือ 3 ข้อ
รู้จักตัวเอง เพราะพอรู้จักตัวเองแล้วชีวิตจะเศร้าน้อยลง
รู้จักคนอื่น เพราะเวลาเราเศร้า โลกทั้งใบมันหายไปหมด แต่ถ้ารู้จักคนอื่นเราจะเห็นว่าโลกยังสดใส
รู้จักสังคม เพราะพอเห็นว่าโลกมันใหญ่กว่าที่เราอยู่ แล้วเริ่มทำอะไรเล็กๆ ได้ ชีวิตจะรู้สึกมีความหมาย
เขาบอกว่าที่ MIT มีประโยคว่าเมื่อคนมี passion กับอะไรสักอย่าง การเรียนรู้จะเกิดขึ้นเอง ตัวเขาเองก็เริ่มจากชอบไดโนเสาร์ ไปชอบวิทยาศาสตร์ ไปเขียนโปรแกรม ไปทำ AI
17. คำตอบปิดท้ายเรื่อง AI จะล้างเผ่าพันธุ์มนุษย์
PP ยกประโยคจาก Dune ที่ว่ามนุษย์สร้างเทคโนโลยีเพราะคิดว่ามันจะทำให้เราเป็นอิสระ แต่ลืมไปว่ามนุษย์จะใช้เทคโนโลยีนั้นไปกดขี่มนุษย์คนอื่น
แล้วเขาก็เปรียบแบบที่ผมฟังแล้วขนลุก
เสือเวลามันจะกินเรา มันก็ขย่ำเลย มันไม่ต้องมาขู่ว่าเดี๋ยวจะกินแล้วนะ ดังนั้นการที่มีคนมาขู่เรา แสดงว่าเขากำลังต้องการอย่างอื่นที่ไม่ใช่สิ่งนั้น
ความน่ากลัวไม่ใช่เทคโนโลยี แต่คือคนที่ใช้เทคโนโลยี และระบบที่ทำให้คนเหล่านั้นมีอำนาจไปกดขี่คนอื่นได้
ตอนจบพี่เอ๋บอกว่าวันนี้ประเทืองปัญญามาก PP ตอบกลับว่าเราคุยเรื่องเทคโนโลยีกันน้อยนิดเดียวเอง
แล้วคุณล่ะครับ ทุกวันนี้ที่ใช้ AI อยู่ คุณกำลังกลายเป็นคนแบบไหน
https://www.youtube.com/watch?v=I0gua8kMZwI
อยากใช้ AI กับงานจริงเป็นระบบ?
เรียน Claude Method — วิธีคิดและลงมือใช้ Claude/AI กับงานจริง ตั้งแต่วันแรก
📍 โพสต้นฉบับบน Facebook: AI กับ Peesamac